راهنمایی برای مسیه | M11 (خوشه اردک وحشی)

عالم خلقت!

همیشه بر این اعتقاد بودم که واقعیت عالم خلقت بی‌شک متفاوت از چیزی خواهد بود که امروزه تصور آن را می‌کنیم!

شاید گزافه نباشد اگر یکی از جذاب‌ترین موضوعات نجومی را بررسی حیات فرازمینی و سیارات فرا منظومه‌ای عنوان کنم. سیاراتی که تا کنون ندیده‌ایم و در موردشان فقط حدس‌هایی بر اساس علم و دانش امروزمان می‌زنیم. که شاید سیاره‌ای فلان شکل و بهمان، احتمالی برای حیات فرازمینی را داشته باشد. علم و دانش امروز، به ما می‌گوید احتمال شکل‌گیری سیارات در محیط‌هایی که فلزیگی در آنجا زیاد باشد زیادتر است و این یعنی افزایش احتمال وجود حیات هوشمند فرا زمینی! اصلا شاید یکی از دلایل مطالعه خوشه‌های ستاره‌ای همین باشد.

جرمی که در ادامه به بررسی آن می‌پردازیم از جمله اجرامیست که میزان فلزیگی آن بالاست و به سوژه‌ای جالب برای این نوع تحقیقات تبدیل شده. پس با علم بازار همراه باشید تا بیشتر در مورد این جرم اطلاعات کسب کنیم.

 

نام جرم: مسیه ۱۱ (M11)

نام‌های دیگر جرم: NGC 6705، خوشه اردک وحشی

نوع جرم: خوشه باز ستاره ای

صورت فلکی: سپر

بعد: ۵۱٫۱ : ۱۸ ( دقیقه: ساعت)

میل: ۱۶ : ۰۶- ( دقیقه: درجه)

فاصله: ۶۰۰۰ سال نوری

قدر ظاهری: ۶٫۳

اندازه ظاهری: ۱۴ دقیقه قوسی

 

مکان‌یابی M11

راحت باشید! این یکی از آسان‌ترین اجرامی هست که می‌توان پیدایش کرد. M11 نیز در صورت فلکی سپر است. از صورت فلکی عقاب برای راهنمایی کمک بگیرید. شکل T مانند آن در هر منطقه شهری با آلودگی نوری قابل تشخیص هست. با آلفا-سپر شروع کنید و چهار ستاره به سمت جنوب بشمارید. در پایان این زنجیر شما دو ستاره نزدیک به یکدیگر خواهید دید. در غرب همانجا M11 را به سهولت پیدا خواهید کرد. M11 با دوچشمی، شکل الماس مانندی با زمینه ستاره فشرده‌ای و کمی جزئیات همراه خواهد بود. در جوینده (Finder) تلسکوپ، M11 شکل یک لکه غبارآلود دیده می‌شود. هرچند با تلسکوپهای کوچک و قوی‌تر، M11 به صدها ستاره درخشان در خوشه‌ای باز تبدیل خواهد شد.

مکان ام 11 در گنبد آسمان

مکان ام ۱۱ در گنبد آسمان

 

به چه چیزی نگاه می کنید

با داشتن ۲۲۰ میلیون سال سن، M11 یکی از غنی‌ترین و متراکم‌ترین خوشه‌های باز است که حدود ۲۹۰۰ ستاره را شامل می‌شود. M11 دارای داغ‌ترین و درخشان‌ترین ستارگان رشته اصلی با نوع طیفی B8 هست و همچنین تعداد زیادی غولهای زرد و قرمز را درون خود جای داده است. M11 با سرعت ۲۲ کیلومتر در ساعت از ما دور می‌شود و در مجموع ۸۲ ستاره متغیر در میان انبوه جمعیت آن وجود دارد. خیلی از ستاره‌ها ضربان دارند و ستاره‌های دوتایی بصری که در منطقه M11 هستند، احتمالا یکی از اعضای آن باشند. همچنین M11 بخاطر محیط سرشار از فلزش نیز مورد مطالعه قرار گرفته است، تخمین‌ها درباره میزان فلز برای برنامه‌ریزی تحقیقات سیارات فرا خورشیدی مهم خواهد بود، چرا که سیارات در محیط های غنی از فلز آسان‌تر شکل می‌گیرند.

جی .ال .مارشال می‌گوید: «خوشه‌های باز کهکشانی بازه بزرگی از سن، اندازه، عملکرد جرم ابتدایی و فلزیگی‌ها را در بر می‌گیرند و در سراسر دیسک کهکشانی یافت می‌شوند. بنابراین خوشه‌های باز ستاره‌ای رد پای مناسبی از مشخصات دیسک کهکشانی هستند و اطلاعات خوبی از نحوه شکل‌گیری آن در اختیار ما قرار می‌دهند. متاسفانه مشخص کردن مشخصات پایه خوشه‌های ستاره‌ای مشکل است. تخمین‌های جاری از این مشخصات بسیار متغیر هستند، در مورد سن، فلزیگی، قرمزی یا فاصله خوشه‌های باز داده شده از مرکز کهکشان فقط یک توافق متنی حاشیه‌ای حاصل شده است.

قسمتی از اختلافات ناشی بین برآوردها بخاطر  تنوع روش‌ها برای برآورد کردن این مقادیر است. برآورد فلزیگی منتشر شده از یک خوشه ستاره‌ای به مخالف بودن اشاره دارد چرا که هر تکنیک حساسیت‌های متفاوتی به  الگوهای فلزیگی دارد و این شبیه این است که هیچ کدام از روشهای رایج استفاده شده برای تخمین میزان فلز ستارگان با رد احتمال وضوح بالای طیف‌نگاری، اندازه‌گیری درستی از میزان فلزیگی ستاره ندارد. علاوه بر این رابطه بین تکنیک‌های متفاوت معمولا ناشناخته است. در دهه‌های نزدیک، پیشرفت های قابل توجهی در زمینه مطالعات خوشه‌های باز بدست آمد، اما هنوز کار زیادی لازم است تا مشخصات پایه بیش از ۱۵۰۰ خوشه باز کهکشانی شناخته شده به درستی تعیین شود.

با این حال خوشه‌های باز اجرامی بسیار مفید برای مطالعه هستند، چرا که هر خوشه بیانگر مجموعه‌ای از ستاره‌ها است. تمام ستاره‌ها در خوشه باز در یک زمان و در یک موقعیت شکل گرفته‌اند و بنابراین انتظار می‌رود که سن، فلزیگی و فاصله آنها از مرکز کهکشان مشابه هم باشد. به این دلیل خوشه‌های باز مورد خوبی برای مطالعات کهکشانی هستند. به عنوان مثال آنها می‌توانند اجرام مناسبی برای تحقیق در مورد سیارات فرا خورشیدی باشند. علاوه بر این خوشه‌های باز می‌توانند اجرامی غنی از فلز باشند. غنی از فلز بودن محیط می‌تواند شامل این اطلاع باشد که سیارات فرا خورشیدی می‌توانند بسیار راحت‌تر حول این ستارگان تشکیل شوند. اگر این مورد را انتخاب کنید، شاید خوشه‌های باز غنی از فلز مکانهایی عالی برای تحقیق در مورد سیارات فرا خورشیدی باشند.»

خوشه اردک وحشی

خوشه اردک وحشی

با مطالعه نور یکدست و رنگ های فوتومتریک، دانشمندان می‌توانند تشخیص دهند که M11 نسبتا پیر است. با توجه به تحقیقات آر .ساگار و سی .بیهات: «این باید از این حقیقت نشات گرفته باشد که تعداد ستارگان قرمز پرحجم بالغ کم است. اگر اطلاعات ستارگان در خوشه هم شکل نباشند چنین چیزهایی قابل مشاهده هستند و اینکه ستارگان پرجرم تر به سمت مرکز منطقه شکل می‌گیرند.»

ولی چرا مطالعه چیزهایی که آنها را خیلی نزدیک به خودمان می‌بینیم مهم است؟ فقط از اس .لاتا بپرسید: «خوشه‌های ستاره‌ای در کهکشان نقش مهمی برای فهمیدن پروسه شکل‌گیری ستاره‌ها و تکامل ستاره‌ای در کهکشان را بازی می‌کنند، به خوبی ساختار کهکشان و تکاملش. مقادیر فیزیکی برای اینطور مطالعات بهترین تشخیص هستند از مشاهدات تکی اعضا خوشه ستاره‌ای. متاسفانه چنین مشاهداتی برای موضوع خوشه‌های فرا کهکشانی ممکن نیست چرا که تلسکوپهای نوری زمینی نمی‌توانند ستاره‌هایی را که کمتر از یک ثانیه قوسی باهم فاصله دارند را تشخیص دهند. حتی با تلسکوپ فضایی هابل که قدرت تفکیک آن به ۰٫۱ ثانیه قوسی بهبود پیدا کرده هم نمی‌شود همه اعضای خوشه‌ها در کهکشانهایی نظیر M31 و M33 و غیره را تشخیص داد.

از سوی دیگر پارامتر های یک پارچه فوتومتریک می‌توانند مشاهده شوند و در حقیقت رنگهای یکدست و طیف برای تحقیق در مورد چگونگی تاریخ سیستم‌های ستاره‌ای خارج از خوشه کهکشانی محلی برای مدت طولانی باقی خواهند ماند. برای تشریح پارامترهایی نظیر میزان درخشندگی و فلزیگی و غیره از خوشه‌های ستاره‌ای فرا کهکشانی، ضروری است که این پارامترهای خوشه‌های ستاره‌ای کهکشان ما مورد مطالعه قرار گیرند که به صورت عناصر فردی این پارامترها را آماده کنند. بدون فهم این پارامترهای یکدست، مطالعه نور یکدست خوشه ستاره‌ای سایر کهکشانها ممکن نیست؛ در جایی که عملا نمی‌توان به صورت بصری خوشه باز را از خوشه کروی تشخیص داد. پس کاراکترهای نور یکدست ستارگان بسیار مهم است.»

خوشه های ستاره ای در کهکشان نقش مهمی برای فهمیدن پروسه شکل گیری ستاره ها و تکامل ستاره ای در کهکشان را بازی می کنند

خوشه های ستاره ای در کهکشان نقش مهمی برای فهمیدن پروسه شکل گیری ستاره ها و تکامل ستاره ای در کهکشان را بازی می کنند

 

تاریخچه M11

M11 برای اولین بار توسط منجم آلمانی گاتفراید کریچ از رصدخانه برلین در سال ۱۶۸۱ کشف شد. در تاریخ اعتقاد بر این است که به همراه ویلیام درهام- اولین شخصی که این جرم را به ستاره‌هایش تفکیک کرده است در حدود سال ۱۷۳۳- میلادی رصد شده است.

هرچند M11 زمانی مشهور شد که شارل مسیه در تاریخ ۳۰ می ۱۷۶۴ آن را در اجرامش قرار داد. مسیه می‌گوید: «در شب ۳۰ تا ۳۱ می سال ۱۷۶۴ چیزی کشف کردم نزدیک کاپا آنتونیوس، یک خوشه از تعداد زیادی از ستارگان کوچک که با ابزار خیلی قوی قابل رویت هست؛ برای این کار من از یک تلسکوپ گریگوری که ۱۰۴ مرتبه بزرگنمایی دارد استفاده کردم. وقتی برای اولین بار آن را با یک ابزار معمولی غیر کروماتیک ۳٫۵ فوتی نگاه کردم بسیار شبیه یک دنباله‌دار بود؛ مرکزش درخشان است، درمیان ستارگان کوچک، یک ستاره از قدر هشتم وجود دارد و دو تای دیگر یکی از قدر نه و دیگری از قدر دهم هستند؛ نور این خوشه مخلوطی از نورهای ضعیف است و قطرش حدود ۴ دقیقه قوسی می‌باشد. من بعد آن را ۲۷۹ درجه و ۳۵ دقیقه و ۴۳ ثانیه و میل آن را ۶ درجه و ۳۱ دقیقه و ۱ ثانیه جنوب تعیین کرده‌ام.»

آقای هالی در کتاب معادلات فلسفی شماره ۳۴۷، صفحه ۳۹۰ گزارش کرده‌اند که آقای کریچ اولین کسی بود که این سحابی (M11) را در سال ۱۶۸۱ کشف کرد. به صورت لکه‌ای مبهم در آسمان، قبل از پای راست آنتونیوس قرار داشته و وقتی گذر آن را مشاهده کرده‌اند متوجه شدند که ستارگان کم‌نورتر از چیزی هستند که خود جرم نور دارد. طول جغرافیایی آن در برج جدی ۹ درجه ( ۲۷۹ درجه) و عرض آن ۱۷٫۵ درجه جنوب است.

آن سحابی (M11) دراصل توسط درهام مشاهده شده (معادلات فلسفی، شماره ۴۲۸، صفحه ۷۰). او گزارشی داده که گویا ترجمه‌ای از خاطرات او است (اینجا در حقیقت یک رونوشت است): « پنج دفعه از شش دفعه من به دقت با تلسکوپ بازتابی ۸ فوتی عالی خودم جرم را رصد کردم و در آن پدیده‌های بسیار مشابهی کشف کردم؛ آن جرم قبل پای راست آنتونیوس، یک سحابی نیست بلکه خوشه ستاره‌ای است و تا حدودی شبیه کهکشان راه شیری است.»

آقای لی جنتیل در کتاب خاطرات دانشگاه چاپ سال ۱۷۵۹ صفحه ۴۶۹ اشاره داشته است که ام .دی چسیاکس از یک تلسکوپ گریگوری دو فوتی و یک بازتابی ۲۵ فوتی برای بررسی آن سحابی (M11) کنار آنتونیوس استفاده می‌کرد که آن را به صورت خوشه‌ای شگرف از ستاره‌های کوچک نشان می‌داد؛ ام .لی جنتیل از یک تلسکوپ بازتابی ۳ فوتی و یک ابزار معمول غیر آکروماتیک بازتابی ۲۰ فوتی استفاده کرد و بازخوردی مشابه ام .دی چسیاکس داشته است. او فهمید که تشخیص آن از صفحه آسمان بسیار سخت است و هیچ ابزاری نمی‌تواند بهتر از این جرم را به صورت کما دنباله دار نشان دهد. او وسط جرم را مشاهده نکرد که یک ستاره تنها و روشن در آنجا وجود دارد. او گفت:« اما با یک بازتابی ۸ اینچی .ام لی جنتیل گمان کرد ام دی. چسیاکس گیج شده که آن سحابی شامل ستاره‌هایی هم هست.»

ام یازده زمانی مشهور شد که شارل مسیه در تاریخ ۳۰ می ۱۷۶۴ آن را در اجرامش قرار داد.

M11 زمانی مشهور شد که شارل مسیه در تاریخ ۳۰ می ۱۷۶۴ آن را در اجرامش قرار داد.

از لحاظ تاریخی توصیف بدی نیست، اما باید از توضیح آدمیرال اسمایث خوشتان بیاید: «یک خوشه ستاره‌ای پر زرق و برق، نزدیک شرق- جنوب- شرق جرم توصیف شده (یک ستاره دوتایی)؛ قبل از پای چپ آنتونیوس قرار دارد و در سمت راست سر سپر سوبیسکی (کاسه زانو). این جرم که شکلش تا حدودی شبیه پرواز اردک وحشی نیز هست، ازجمع ستارگان ریز بسیاری شکل گرفته است، با یک ستاره برجسته از قدر هشتم و دو تای دیگر که در دنباله هستند؛ که قطعا بین ما و خوشه قرار دارند.»

هرچند این خلاف اعتقاد کریچ بود، کشفیاتش در سال ۱۶۸۱، M11 را به صورت لکه‌ای مبهم کوچک که از طریق نور ستارگان می‌درخشد و درخشندگی‌اش به همین خاطر است توضیح می‌داد.

دکتر درهام اولین شخصی بود که M11 را به ستارگان سازنده‌اش تفکیک کرد. با تلسکوپ بازتابی ۸ فوتی اش همانطور که در معادلات فلسفی سال ۱۷۳۳ نشان داده شد. او می‌گوید: «یک سحابی، اما خوشه‌ای از ستاره‌ها، تا حدودی شبیه آن چیزی که در راه شیری است.» جرم در راه شیری است!

آقای هالی در سال ۱۷۱۶ تصویری از شگفتی‌های این سحابی (M11) را تشریح کرده است؛ اما او می‌گوید: «آنها بدون شک بیشتر از چیزی هستند که علم ما به آنها رسیده.» اون نتیجه‌ای غنی را پیش‌بینی کرد که اتفاق افتاد ولی دلایلش برای آغاز کار ضعیف بودند. «این جرم قابل رویت اما بسیار کوچک است و مساحت خیلی کمی از آسمان را اشغال کرده؛ آنهاستارگان ثابتی هستند که حجم بزرگی را اشغال نکرده‌اند ولی نور آنها کمتر از نور خورشید ما نیست. این جرم روی سپری که توسط هویلیوس در نظر گرفته شده قرار دارد.»

به افتخار جان سوم، پادشاه لهستانمشوق نجومیاو بسیار خوشحال بود که طلوعش درخشانش را همیشه در حافظه وین دارد. او خوشحال بود از اینکه توانسته بود M11 را در بهترین قسمت از آسمان مکان یابی کند، که همه اعضا و همسایه‌های آن قابل توجه بودند. او گفت: «این سپر ستاره‌های درخشانی را شامل می‌شود. بخشی از آنها از قدر چهارم هستند. چهار عدد از اینها در مرز این سپر واقع شده‌اند و برگزیدند ملکه‌ی شاه متین‌مان را، که روزگاری با هم زندگی می‌کردند. در مرکز سپر من یک تقاطع طراحی کردم، یادگار ابدی قهرمانان در یک نبرد برای دین مسیحیت؛ سه ستاره در این ضربدر می‌درخشد که نشان‌دهنده شخصیت سلطنتی آن است، دیگری ملکه است و پرنسس سوم، تنها دخترش. بنابراین این هفت ستاره نشان‌دهنده کل خانواده سلطنتی است.»

 دکتر درهام اولین شخصی بود که اردک وحشی را به ستارگان سازندش تفکیک کرد


دکتر درهام اولین شخصی بود که اردک وحشی را به ستارگان سازندش تفکیک کرد

خب، پس از کجا اسم اردک‌های وحشی وارد بازی شد؟ به نظر می‌آید هیچکس مطمئن نیست که چه کسی خوشه باز M11 را با این نام صدا کرد، اما همه معتقدیم که این نام برازنده اوست؛ چرا که از داخل یک تلسکوپ کوچک شبیه حرف V هست که مثل پرواز دسته‌ای اردک‌هاست.

 

 

منابع

منبعمنبع عکسمنبع عکسمنبع عکسمنبع عکسمنبع عکس منبع عکس

ابراهیم عطایی

ابراهیم عطائی عکاس آسمان شب و مدرس نجوم آماتور می باشد که از دوره راهنمایی به علم نجوم علاقه مند و به طور خودخوان به فراگیری این علم مشغول شده. وی در سال 88 به صورت تخصصی تر فعالیت خود را در زمینه نجوم آماتور آغاز کرد. علاقه مندی هایش فعالیت های آموزشی و ترویجی نجوم است. او دانش آموخته دانشگاه ملی بیرجند در مقطع کارشناسی رشته ی آمار و احتماالات است.

مطالب مرتبط

۲ دیدگاه‌

  1. سید محمد حسین خلیلی گفت:

    سلام ممنون آقای عطایی بابت مطلب تون ، فقط در باره قرمزی ستاره
    منظور همون بحث شاخص رنگیه که توی اختر فیزیکی مطرح میشه ؟

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هنوز در خبرنامه علم‌بازار عضو نشده‌اید؟

برای اطلاع از آخرین اطلاعات و بروزرسانی؛ همچنین رویداد‌های نجومی، پیشنهاد‌های رصدی، تخفیف‌های ویژه و... در خبر نامه ما عضو شوید

You have Successfully Subscribed!

فارسی سازی پوسته توسط: همیار وردپرس