aguria
aguria

آشنایی با صورت های فلکی ۴ | ارابه ران (ممسک العنان، Auriga)

صورت فلکی ارابه ران یکی از صورت فلکی‌های نیمکره شمالی است. نام ارابه‌ران از آنجا به این صورت فلکی داده‌شده است که شکلی شبیه به کلاه یک ارابه‌ران دارد.

ارابه‌ران توسط ستاره‌شناس یونانی بطلمیوس فهرست شده است. این پیکره آسمانی شامل شش ستاره درخشان در آسمان از جمله، سروش (Capella) است.

همچنین ارابه‌ران در محل؛ نقطه مقابل مرکز کهکشان (galactic anti-centre) قرار دارد. این صورت فلکی حاوی تعدادی از اجرام عمق آسمان، نظیر خوشه‌های ستاره‌ای مسیه ۳۶، مسیه ۳۷ و مسیه ۳۸ است.

با ما در بلاگ علم بازار همراه باشید تا به بررسی بیشتر این صورت فلکی زیبا بپردازیم.

موقعیت و نقشه

Auriga-constellation-map - ارابه‌ران نقشه.gif

نقشه صورت فلکی ارابه‌ران

ارابه ران ۲۱مین صورت فلکی آسمان از نظر بزرگی است و مساحتی بالغ بر ۶۵۷ درجه مربع را شامل می‌شود. این صورت فلکی در ربع اول نیم‌کره شمالی (NQ1) واقع‌شده است و در عرض‌های جغرافیایی بین +۹۰ درجه تا ۴۰- درجه قابل رویت است. صورت‌های فلکی همسایه ارابه‌ران عبارتند از دوپیکر، سیاه‌گوش، برساوش، ثور و زرافه.

ارابه‌ران شامل سه جرم از فهرست مسیه M36 (NGC 1960) و M37 (NGC 2099) و M38 (NGC 1912) است. همچنین هشت ستاره که دارای سیاره هستند. درخشان‌ترین ستاره در این صورت فلکی آلفا-ارابه‌ران یا سروش است که ششمین ستاره درخشان آسمان شب می‌باشد.

کانون دو بارش شهابی نیز در دل این صورت فلکی است.

Sidney_Auriga

افسانه

بنا بر افسانه‌ها، «ارابه‌ران» همان «اریختونیوس» (erichthonios) است که موجودی با بدن انسان و پاهایی به صورت دم مار بود. این جوان از «آتنه» (athene)، الهه دانش و خرد، متولد شد و نمو کرد. او، این کودک عجیب‌الخلقه را که به‌جای پا دم مار داشت، در یک سبد گذاشت و او را به دو راهبه تحویل داد. به آن‌ها گفت که هرگز اجازه ندارد سبد را باز کنند، اما آن‌ها از روی کنجکاوی این کار را انجام دادند و کودک را که به‌جای پا، دم مار داشت دیدند، از وحشت و هراس پا به فرار گذاشتند و خود را از ساختمان آکروپولیس آتن به زیر انداختند و به کام مرگ فرو رفتند. چندی بعد اریختونیوس پادشاه آتن شد و ارابه‌های چهارچرخ مسابقه ارابه‌رانی را اختراع کرد؛ خدایان به خاطر این اختراع او را به شکل صورت فلکی به آسمان انتقال دادند.

درباره صورت فلکی «ارابه‌ران» نیز افسانه‌ها و داستان‌های زیاد دیگری هم وجود دارد. نکته جالب و عجیب این است که او را همیشه به همراه بزها و بزغاله‌ها نمایش می‌دهند. شاید مردم در زمان‌های خیلی قدیم در این صورت فلکی چوپانی را با گله خود می‌دیدند. گفتنی است که سه ستاره در این صورت فلکی که تشکیل مثلث می‌دهند، بزغالگان نامیده می‌شوند.

ستاره‌های اصلی در ارابه‌ران

سروش (Capella – α Aurigae)

سروش یا کاپلا درخشان‌ترین ستاره در ارابه‌ران و ششمین ستاره درخشان آسمان است و تنها ۴۲.۲ سال نوری (۱۳٫۱ پارسک) با ما فاصله دارد. تنها دو ستاره در نیم‌کره شمالی از سروش (کاپلا) درخشان‌تر هستند؛ وگا در صورت فلکی شلیاق و آلفا-گاوران (عوا) در صورت فلکی گاوران. سروش (Capella) یک منبع شناخته‌شده اشعه ایکس (X) است.

اگرچه با چشم غیرمسلح، سروش یک ستاره تنها به نظر می‌رسد، ولی در واقع یک سیستم ستاره متشکل از چهار ستاره است که به‌صورت دو جفت دوتایی هستند.

capella

جفت اول شامل دو ستاره درخشنده و بزرگ از رده طیفی G ست که هرکدام با قطری در حدود ۱۰ برابر خورشید و جرمی به اندازه ۲.۵ برابر آن در مدار نزدیک، به دور هم می‌گردند.

جفت دوم در حدود ۱۰۰۰۰ واحد نجومی دورتر از جفت اول قرار دارد و شامل دو ستاره کوچک نسبتاً سرد کوتوله سرخ است.

capell sys

سیستم ستاره‌ای کاپلا یا سروش متعلق به گروه در حال حرکت هیادس است. یک گروه بزرگ از ستاره‌ها که مسیر مشابه ای را با خوشه هیادس دارند. هیادس یک خوشه ستاره‌ای باز در صورت فلکی ثور است.

سروش یا کاپلا، نشان‌دهنده شانه چپ ارابه‌ران یا بزی که او حمل می‌کند است؛ که نماد آمالنارآ (Amalthea) بز که شیرخوار زئوس است هست.

منکب ذی‌العنان (Menkalinan – β Aurigae)

بتا-ارابه‌ران یک سیستم ستاره‌ای سه‌گانه با فاصله ۸۵ سال نوری از زمین است. دو جزء درخشان‌تر سفید و از رده طیفی A هستند و جزء سوم یک کوتوله سرخ است. این دو جزء درخشان‌تر یک دوتایی از نوع گرفتیِ اسپکتروسکپی با تغییرات قدری بین ۱.۸۵ و ۱.۹۳ تشکیل می‌دهد.

بتا-ارابه‌ران عضو گروهی از ستاره‌ها است به نام گروه در حال حرکت دب اکبر. مجموعه‌ای از ستاره‌ها که باور بر این است دارای منشأ مشترک بوده و یک مسیر را با سرعت مشترک طی می‌کنند.

منکب ذی‌العنان یا Menkalinan نام سنتی این ستاره است که معنای آن شانه ارابه‌ران است.

تتا-ارابه‌ران (Mahasim – θ Aurigae)

تتا-ارابه ران یک ستاره دوتایی در فاصله ۱۷۳ سال نوری از زمین است. جزء اصلی یک ستاره متغیر با ترکیبات شیمیایی عجیب است که دارای قدر ظاهری ۲.۶۵ هست. این جزء بیش از سه برابر خورشید جرم و بیش از پنج برابر آن شعاع دارد. درخشندگی این ستاره ۲۶۳ برابر خورشید است و رده طیفی آن A0pSi است. (pSi نشان‌دهنده ستاره با فراوانی غیرطبیعی از سیلیکون است.)

جزء دیگر از قدر ۷.۲ است و دارای جدایی زاویه‌ای به اندازه ۳.۹۱ ثانیه قوسی است. این ستاره از رده طیفی F2-5V می‌باشد. نام سنتی این ستاره Mahasim است که از کلمه عربی المِعْصَم می‌آید که به معنی «مچ دست» است.

 

Kabdhilinan (Hassaleh) – ι Aurigae (Iota Aurigae)

آیوتا-ارابه‌ران دارای چند نام سنتی است. Kabdhilinan که از الکعب ذی العنان به معنای «مچ پای دارانده مهار» است. همچنین نام Hassaleh نیز برای آن به‌کاربرده می‌شود.

Hassaleh یک ستاره نارنجی از رده طیفی K است که در حدود ۵۱۲ سال نوری با زمین فاصله دارد و قدر ظاهری آن ۲.۶۹ است.

اپسیلون-ارابه‌ران Almaaz – ε Aurigae

الماعَز یا اپسیلون-ارابه‌ران یک ستاره دوتایی گرفتی دیگر است که متشکل از یک ابر غول کلاس F0 با قطر ۱۳۵ برابر خورشید و همدم غیرمعمول آن است که اعتقاد بر آن است که یک دیسک بزرگ تیره به دور یک ستاره است. مشاهدات اخیر و اطلاعات تلسکوپ فضایی اسپیتزر اطلاعات بیشتری درباره ستاره درون دیسک به ما داده است که بررسی آن در حوصله این نوشته نیست.

Epsilon_Aurigae3 Epsilon_Aurigae Eclipt Epsilon_Aurigae Epsilon_Aurigae2

در ۶۶ روز در هر ۲۷ سال، قدر ظاهری این سیستم ستاره‌ای از ۲.۹۲ به ۳.۹۳ کاهش میابد. این ستاره در فاصله ۲۰۰۰ سال نوری قرار دارد.

الماعَز در عربی به معنای بز است. سروش درخشان‌ترین ستاره این صورت فلک، در بالای الماعَز قراردارد. به همین علت به آن بزبان می‌گویند.

Haedus II – η Aurigae (Eta Aurigae)

اتا-ارابه ران یک کوتوله از نوع B و از رشته اصلی با رنگ سفید – آبی است و دارای قدر ۳.۱۸ می‌باشد.

Sadatoni (Haedus) – ζ Aurigae (Zeta Aurigae)

ساعد ثانی، یک ستاره دوتایی گرفتی است که در فاصله ۷۹۰ سال نوری قرارگرفته است؛ که متشکل از یک ابر غول سرخ و یک ستاره از رده طیفی B8 است. قدر این سیستم بین ۳.۶۱ و ۳.۹۹ در بازه زمانی ۹۷۲ روز متغیر است.

Prijipati – δ Aurigae (Delta Aurigae)

دلتا-ارابه‌ران یک ستاره دوتایی با فاصله ۱۴۰ سال نوری است. این سیستم تشکیل شده از یک غول نارنجی از رده طیفی K و یک همدم در فاصله ۱۱۵.۴ ثانیه قوسی است. ستاره اصلی دارای قدر ۳.۷۲ است و همدمان قدری معادل ۹.۷ دارد. در ستاره‌شناسی هندی، این ستاره با نام Prijipati و به معنای «خدای خلقت» شناخته می‌شود.

Auriga

Auriga

AE Aurigae

Ae-ارابه‌ران یک ستاره در حال فرار است (در حال حرکت در فضا با سرعت بسیار بالا نسبت به همسایگانش). این ستاره فاصله‌ای در حدود ۱۴۶۰ سال نوری با زمین دارد و یک ستاره آبی از رده طیفی O است. Ae-ارابه‌ران یک کوتوله از رشته اصلی و یک متغیر از نوع جبار است (یک ستاره دارای فوران، تغییرات نامنظم درخشندگی و معمولاً همراه با یک سحابی). درخشندگی این ستاره بین ۵.۷۸ و ۶.۰۸ متغیر است.

به همراه Mu-Columbae و ۵۳ Arietis این ستاره مشکوک به این است که هنگام برخورد دو ستاره دوتایی جداشده است. این برخورد احتمالاً در خوشه Trapezium واقع در سحابی جبار، حدود دو میلیون سال پیش رخ داده است.

ستاره AE-ارابه ران چراغ روشن‌کننده یک سحابی گسیلشی/بازتابی با نام «ستاره شعله‌ور» (Caldwell 31, SH 2-229 IC 405) است. قدر این سحابی ۶.۰ است.

ستاره‌های دیگر:

دلتا-ارابه‌ران یک ستاره دوتایی با فاصله تقریبی ۴۱.۲ سال نوری ست. متشکل از یک ستاره رده طیفی G و هم‌نیشنش با قدری در حدود ۱۳ که با فاصله ۲۹ ثانیه قوسی از آن قرار گرفته است. این سیستم همچنین دارای دو هم‌نشین اپتیکی در فاصله‌های ۴۲ و ۱۴۶ ثانیه قوسی است.

گاما-ارابه‌ران درواقع ستاره مشترک با ثورت فلکی ثور است که در معرفی صورت فلکی ثور در بلاگ علم بازار به صورت مفصل آن را معرفی کرده‌ایم.

اجرام عمق آسمان ارابه‌ران

Messier 36 (M36, NGC 1960)

مسیه ۳۶ یک خوشه باز روشن واقع در جنوب ارابه‌ران است. این خوشه توسط منجم ایتالیایی جیووانی باتیستا هودیرنا (Giovanni Batista Hodierna) در قرن ۱۷ کشف شد. پس‌ازآن توسط گنتیل (Gentil) نیز به صورت مستقل کشف شد و نهایتاً در ۱۷۶۴ توسط مسیه در فهرست معروف اجرام مسیه ثبت شد.

Messier 36 (NGC 1960), Atlas Image mosaic courtesy of 2MASS/UMass/IPAC-Caltech/NASA/NSF.

Messier 36 (NGC 1960), Atlas Image mosaic courtesy of 2MASS/UMass/IPAC-Caltech/NASA/NSF.

مسیه ۳۶ (M36) شامل حداقل ۶۰ ستاره است و قدر ظاهری آن ۶.۳ است. این خوشه ستاره‌ای در حدود ۴۱۰۰ سال نوری دور از ماست و قطری در حدود ۱۴ سال نوری دارد. سن این خوشه در حدود ۲۵ میلیون سال برآورد شده.

Messier 37 (M37, NGC 2099)

مسیه ۳۷ یک خوشه ستاره‌ای دیگر در ارابه ران است. این خوشه ستاره‌ای باز همراه با مسیه ۳۸ و مسیه ۳۶ توسط Giovanni Hodierna کشف‌شده. این خوشه بین ۳۶۰۰ تا ۴۷۰۰ سال نوری از زمین فاصله دارد. شامل ۵۰۰ ستاره است و حداد ۱۵۰ ستاره با قدر روشن‌تر از ۱۲.۵ دارد.

M37 شامل حدود ده غول سرخ است و سن این خوشه در حدود ۳۰۰ میلیون سال برآورده می‌شود. این خوشه قدر ظاهری ۵.۶ و قطر ۲۵ سال نوری دارد.

Messier 37 (NGC 2099), Atlas Image mosaic courtesy of 2MASS/UMass/IPAC-Caltech/NASA/NSF.

Messier 37 (NGC 2099), Atlas Image mosaic courtesy of 2MASS/UMass/IPAC-Caltech/NASA/NSF.

Messier 38 (M38, NGC 1912)

مسیه ۳۸ در شمال غربی M36 به فاصله ۲.۵ درجه قرارگرفته است. مسیه ۳۸ یک خوشه باز است و در حدود ۴۲۰۰ سال نوری فاصله دارد؛ مانند M37 و M36 اولین بار در قرن ۱۷ توسط Italian astronomer Giovanni موردتوجه قرار گرفت و پس از آن در ۱۷۴۹ توسط منجم فرانسوی لو گنتیل به صورت مستقل کشف گردید.

درخشان‌ترین عضو این خوشه ستاره از رده طیفی G0، یک غول زد رنگ با قدر ظاهری ۷.۹ که در آن فاصله معادل درخشندگی ۹۰۰ برابر خورشید است.

این خوشه قطری در اندازه ۲۵ سال نوری دارد و سنش ۲۲۰ میلیون سال برآورد می‌شود.

The Flaming Star Nebula (IC 405)

سحابی «ستاره شعله‌ور» که بانام‌های IC 405, SH 2-229 و Caldwell 31 نیز شناخته می‌شود. این سحابی را می‌توان در نزدیکی خوشه باز M38 و ستاره آیوتا-ارابه‌ران دید.

سحابی ستاره شعله‌ور، از نوع گسیل- بازتابی است و ستاره AE ارابه‌ران را احاطه کرده. حدود ۱۵۰۰ سال نوری دورتر از زمین است و قدری به اندازه ۶.۰ دارد.

IC 410

این سحابی از نوع گسیلی است و کمی شبیه به سحابی روزتا در صورت فلکی تک‌شاخ است. سحابی خوشه باز NGC 1893 را احاطه کرده است و قدر ظاهری آن ۱۳ است.

IC 405 and IC 410, photo: Oliver Stein

IC 405 and IC 410, photo: Oliver Stein

 

 

منابع

منبع۱، منبع۲، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس

نویسنده:

سید محمد حسین خلیلی

سید محمد حسین خلیلی، دانش‌آموخته کارشناسی رشته فیزیک و دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد مهندسی هسته‌ای است. او از حدود 15 سالگی در گروههای نجومی خرمشهر٬ آبادان٬ اهواز فعالیت داشته است. به فعالیت های آموزشی و ترویجی علاقه مند است و دستی نیز بر آتش طراحی گرافیک دارد.

مطالب مرتبط

۶ دیدگاه‌

  1. سارا گفت:

    بسیار عالی
    تشکر

    • سید محمد حسین خلیلی گفت:

      خواهش می‌کنم. ما بسیار خوشحالیم که این دسته از مطالب مورد توجه شما قرار گرفته

  2. سارا گفت:

    بله. واقعا مطالبی با این حجم دقت ب شدت مورد نیاز من هست
    و به جرات میتونم بگم تا با علم بازار آشنا شدم کلی از سرچ کردن راحت شدم و چیزی که میخوام به راحتی اینجا با کیفیت عالی مصور و معتبر در اختیارم قرار میگیره
    از شما و سایر همکارانتون تشکر میکنم

  3. امیررضا نوروزی گفت:

    عالی بود هنوز هم فعالیت دارید؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هنوز در خبرنامه علم‌بازار عضو نشده‌اید؟

برای اطلاع از آخرین اطلاعات و بروزرسانی؛ همچنین رویداد‌های نجومی، پیشنهاد‌های رصدی، تخفیف‌های ویژه و... در خبر نامه ما عضو شوید

You have Successfully Subscribed!