قسمت ۲۴م دوره ابتدای نجوم | اصول پيمايش

بارها شده زمانی که برای گروهی یا برای عموم مردم رصد گذاشته‌ایم، سوالی ذهن بسیاری از آنها را به خود مشغول کرده است. اینکه ما چطور مکان هر سیاره و جرم آسمانی دیگر را در آسمان می‌دانیم؟

البته که دم‌ِدستی‌ترین جواب این است که با استفاده از نفشه‌های آسمان و نرم افزارهای نجومی و شناخت کافی نسبت به صورت‌های فلکی آسمان. اما دقیق‌ترین جواب، آگاهی ما نسبت به مختصات آسمانی است.

اگر برای اولین بار به شهری رفته باشید، مطمئنا برای پیدا کردن مسیر مکان مورد نظر خود در آن شهر، از اهالی یا نیروهای امدادی آن شهر پرس و جو می‌کنید و آنها نیز آدرس و مسیری که باید طی کنید را به شما می‌گویند.

اینجا نیز شرایط به همان شکل است. مختصات آسمانی همان خیابان و کوچه و پلاک آسمانی است و اصول پیمایش نیز همان مسیری که برای رسیدن به مکان یا جرم مورد نظرتان باید بدانید و بپیمایید.

پس اگر مشتاق هستید تا مثل یک نیمه حرفه‌ای یا حرفه‌ای آسمان را بشناسید، این مطلب علم بازار را از دست ندهید.

 

مختصات استوایی

یکی از مجموعه‌های عمومی که برای معرفی مختصات سماوی بکار گرفته می‌شود، به نام مختصات استوایی است که بر اساس استوای سماوی بنا نهاده‌اند. مختصات شمال جنوب که معادل سماوی برای عرض روی زمین محسوب می‌شود به نام ”میل“ است و مانند عرض بر حسب درجه، دقیقه ( َ) و ثانیه ( ً) از صفر بر روی استوای سماوی تا ۹۰ درجه در جنوب بر روی قطبین سماوی، اندازه گیری می‌شود. كه در نيمكره شمالي از صفر تا ۹۰+ و در نيمكره جنوبي از صفر تا۹۰- درجه تغير مي‌كند. کل دایره سماوی به ۳۶۰ درجه تقسیم می‌گردد. یک درجه می‌تواند به ۶۰ دقیقه قوسي ( َ۶۰) و یک دقیقه قوسي به ۶۰ ثانیه قوسي ( ۶۰ً) تقسیم شود. ميل ستاره قطبي برابر ۹۰ است و ميل استواي سماوي برابر صفر است.

مختصات شرقی، غربی که معادل طول جغرافیایی بر روی زمین است به نام «بُعد»، خوانده شده که معمولاً در جهت شرقی به دور آسمان و بر حسب ساعت (h)، دقیقه (m) و ثانیه (s) زمانی است که گاهی بر حسب درجه هم اندازه‌گیری می‌شود. از آنجا که زمین هر ۳۶۰ درجه را در ۲۴ ساعت طی می‌کند، لذا یک ساعت (۱h) از بُعد، معادل ۱۵ درجه کمان، یک دقیقه (۱m) از بعد معادل ۱۵ دقیقه ( ۱۵َ) کمان و یک ثانیه ( ً۱) از بعد، مساوی با ۱۵ ثانیه ( ً۱۵) کمان است. «نقطه صفر» نقطه‌ای است که خورشید (و در نتیجه دایرة البروج) استوای سماوی را درجریان عبور از جنوب به شمال در هر بهار قطع می‌کند که آن را «نقطه اعتدال بهاری» یا «ابتدای حمل» نیز گویند، زیرا در دوران یونان باستان خورشید در این زمان در صورت فلکی حمل بوده است.

این نقطه شباهت به گرینویچ روی زمین و نصف النهار دارد که از آن می‌گذرد و مبنای اندازه‌گیری طول جغرافیایی محسوب می‌شود. سامانه مختصات استوایی معمولاً برای بیان موقعیت اجرام ثابت فلکی بکار برده می‌شود. ستارگان و اجرام عمق آسمان در کاتالوگ‌ها با همین بعد و میل نسبت به یک زمان یا دوره معین، نشان داده می‌شوند. این مختصات دارای تغییرات بسیار جزئی، آن هم به علت حرکت تقدیمی زمین است. به یاد داشته باشید که سمت شمال و جنوب در کره سماوی به مفهوم در جهت شمال و جنوب قطبین سماوی قرار گرفتن است. «شرق» هم همیشه به معنای افق شرقی است.

 

مختصات سمتي و ارتفاعي (افقي)

در اين مختصات، كه ساده‌ترين مختصات سماوي است محل هر جرم به دو  پارامتر ارتفاع و سمت بستگي دارد.

در نجوم ما به بالاي سرمان سمت‌الراس يا سرسو مي‌گوييم. زاويه بين افق و سمت‌الراس برابر ۹۰ درجه است، يا به عبارت ديگر ارتفاع ستاره‌اي كه در سر سو قرار گرفت است برابر ۹۰ درجه است. اما ستاره‌اي كه در لبه افق قرار دارد ارتفاعي برابر صفر درجه دارد.

و اجرامي كه بين افق و سر سو جاي گرفته‌اند داراي ارتفاعي بين صفر تا  ۹۰ درجه دارد. و در كل ارتفاع  زاويه‌اي است  كه  جرم سماوي و سطح افق  با چشم انسان مي‌سازد .

بنا به اين تعريف ارتفاع ستاره قطبي در هر منطقه برابر عرض جغرافيايي آن منطقه است.

ما در روي زمين قرار گرفته‌ايم و گرداگرد ما صفحه دايره‌اي شكل (كه به آن افق مي گويند) قرار دارد. ما اين دايره را به ۳۶۰ درجه تقسيم مي‌كنيم و مبدا آن (صفر درجه) را در شمال قرار مي‌دهيم كه افزايش آن به سمت شرق است. آنگاه جهت شرق، سمتي برابر ۹۰ درجه،  جنوب سمتي برابر ۱۸۰ درجه و غرب داراي سمت ۲۷۰ درجه است. شكل زير سمت و ارتفاع  چند ستاره را نشان مي‌دهد.

 

مثالی از آنچه در این مطلب خواندید - اصول پیمایش

مثالی از آنچه در این مطلب خواندید – اصول پیمایش

 

نقاط اعتدال

دایره‌البروج و کره سماوی بر روی کره سماوی همدیگر را در دو نقطه به نام نقاط اعتدال قطع می‌کنند. میل خورشید به هنگام عبور از نقاط اعتدال برابر صفر درجه می‌شود. یکی از نقاط اعتدال به اعتدال بهاری موسوم بوده و میل خورشید بعد از عبور از آن از جنوبی به شمالی و یا از علامت منفی به مثبت تغییر می‌یابد. فصل بهار در لحظه عبور خورشید از نقطه اعتدال بهاری آغاز می‌گردد. گر چه می‌توان نقطه اعتدال بهاری بر روی کره سماوی را نقطه ثابتی فرض کرد، اما محل آن بر روی دایرة‌البروج سالیانه به اندازه ۵۰٫۲۶ ثانیه قوسی به طرف مغرب تغییر مکان می‌دهد و در نتیجه این تغییر خود موجب تغییر مختصات ستارگانی که نسبت به این نقطه سنجیده می‌شوند، می‌گردند. نقطه دیگر به اعتدال پاییزی موسوم است و میل خورشید بعد از عبور از آن از شمالی به جنوبی و یا علامت آن از مثبت به منفی تغییر می‌کند. فصل پاییز در لحظه عبور خورشید از نقطه اعتدال پاییزی شروع می‌شود. فاصله زمانی بین دو نقطه اعتدال در حدود شش ماه است.

 

نقاط انقلاب

نقاط انقلاب بر روی دایرة‌البروج دو نقطه‌ای است که میل خورشید به هنگام عبور از آنها بیشترین اندازه شمالی و یا جنوبی (مثبت و یا منفی) را داراست. زمانی که خورشید دارای بیشترین میل به طرف شمال است به نام انقلاب تابستانی معروف است. وقتی خورشید دارای بیشترین میل به طرف جنوب بوده به انقلاب زمستانی موسوم است. این دو حالت عکس هم هستند.

 

 

منابع

منبع عکس، منبع عکس

مهدی هاشمی

مهدی هاشمی از حدود 10 سالگی به انواع فعالیت‌های گروهی، خصوصا فعالیت‌های علمی مشغول بوده است. نجوم، رباتیک و الکترونیک اصلی‌ترین شاخه‌های فعالیت وی تا به این لحظه بوده‌اند. او دانش‌آموخته‌ی مقطع ارشد رشته برق - مخابرات - گرایش سیستم است.

مطالب مرتبط

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هنوز در خبرنامه علم‌بازار عضو نشده‌اید؟

برای اطلاع از آخرین اطلاعات و بروزرسانی؛ همچنین رویداد‌های نجومی، پیشنهاد‌های رصدی، تخفیف‌های ویژه و... در خبر نامه ما عضو شوید

You have Successfully Subscribed!