قسمت ۲۷م دوره ابتدای نجوم | رویدادهای نجومی (تعریف خورشید گرفتگی و اهمیت آن)

احتمالا هر کسی حداقل یک خاطره از مشاهده یا برخورد با یک خورشید گرفتگی در طول عمر خود دارد. پدیده‌ای نجومی که در زمان وقوع خود تقریبا تمامی جنبه‌های زندگی بر روی کره خاکی کوچک ما، زمین را، درگیر خود می‌کند.

هشدارهای بسیار از طرف نهادهای متولی برای نگاه نکردن با چشم غیر مسلح به خورشید، دستورالعمل‌های اعتقادی و مذهبی خاص هر منطقه (مانند نماز آیات در دین اسلام)، تکاپوهای رصدگران و ستاره‌شناسان برای مشاهده و ثبت داده علمی از این پدیده و غیره و غیره و تمام هیجانی که به ناگهان کل جامعه انسانی (در منطقه‌ای از زمین که خورشید گرفتگی در آن رخ می‌دهد) را فرا می‌گیرد.

اگر مایل هستید بیشتر در مورد منشا این پدیده زیبا و عامل آن همه هیجان و تکاپو بدانید، در ادامه مطلب با علم بازار همراه باشید.

تصویری از خورشید گرفتگی ۱۴ دی ماه ۱۳۸۹ در ایران - عکس از افسانه نریمانی

تصویری از خورشید گرفتگی ۱۴ دی ماه ۱۳۸۹ در ایران – عکس از افسانه نریمانی

تعریف خورشید گرفتگی

خورشیدگرفتگی یا کُسوف وقتی رخ می‌دهد که سایه ماه بر بخشی از زمین بیافتد و در نتیجه از دید قسمت‌هایی از کرهٔ زمین، قرص ماه روی قسمتی از قرص خورشید را بپوشاند. این پدیده هنگامی رخ می‌دهد که زمین و ماه و خورشید به ترتیب در یک خط راست یا تقریباً در یک خط راست قرار بگیرند و این شرایط تنها در زمان ماه نو ممکن است برقرار گردد. گرفتگی کامل خورشید را باید یکی از منظره‌های بسیار زیبا و در عین حال ترسناک طبیعت دانست.

زمین در گردش به دور خورشید و ماه در گردش به دور زمین در مدارهای بیضی‌شکل اما نزدیک به دایره حرکت می‌کند. شعاع مدار گردش زمین به دور خورشید (تقریباً ۱۵۰ میلیون کیلومتر) حدود ۴۰۰ برابر بزرگتر از شعاع مدار گردش ماه به دور زمین (تقریباً ۳۸۰ هزار کیلومتر) است و این در حالی است که اندازهٔ واقعی خورشید (از نظر قطر) نیز حدود ۴۰۰ برابر بزرگتر از اندازهٔ واقعی ماه است. این وضعیت باعث شده‌ است که اندازهٔ ظاهری ماه و خورشید از دید اهالی کرهٔ زمین تقریباً یکسان باشد.

بزرگترین اشتباه در هنگام خورشید گرفتگی، نگاه کردن به آن با چشم یا حتی ابزار غیر مسلح است

بزرگترین اشتباه در هنگام خورشید گرفتگی، نگاه کردن به آن با چشم یا حتی ابزار غیر مسلح است

بیضی بودن مدارها، باعث می‌شود که فاصلهٔ زمین تا خورشید در طول زمان تا حد ۱٫۶ ٪ کم یا زیاد شود و فاصلهٔ ماه تا زمین در طول زمان تا حد ۵٫۴ ٪ کم یا زیاد شود. این مطلب موجب شده‌ است که در زمان‌های مختلف، اندازهٔ ظاهری ماه و خورشید کمی تغییر کند و در نتیجه ماه گاهی کوچکتر، گاهی هم‌اندازه و گاهی اندکی بزرگتر از خورشید دیده شود. از سطح کرهٔ زمین، اندازهٔ ظاهری ماه از ۲۹٫۳ تا ۳۴٫۱ دقیقهٔ قوس و اندازهٔ ظاهری خورشید از ۳۱٫۶ تا ۳۲٫۷ دقیقهٔ قوس در تغییر می‌باشند.

استفاده از عینک مخصوص خورشید در هنگام تماشای خورشید گرفتگی الزامی است - عکس از Marcus Rose

استفاده از عینک مخصوص خورشید در هنگام تماشای خورشید گرفتگی الزامی است – عکس از Marcus Rose – میدان امام اصفهان در سال ۱۹۹۹ میلادی

صفحهٔ مداری گردش ماه به دور زمین، نسبت به صفحهٔ مداری گردش زمین به دور خورشید °۵٫۱۴۵ زاویه دارد. این مطلب باعث می‌شود که در زمان ماه نو، در اغلب موارد ماه با خط واصل بین زمین و خورشید فاصله داشته باشد و تنها در بعضی از دفعاتِ ماه نو این سه جرم آسمانی تقریباً در یک خط راست قرار بگیرند. و  تنها دو یا سه بار در هر سال، ماه در هنگام عبور از فاصلهٔ میان زمین و خورشید به اندازهٔ کافی به خط واصل بین زمین و خورشید نزدیک می‌شود و در این هنگام گرفت خورشید رخ می‌دهد.

یک تصویر هنری از خورشید گرفتگی از Michael Hirst

تصاویر هنری بخشی از خروجی های خورشید گرفتگی ها هستند. در این تصویر عکاس Michael Hirst از خودش عکسی عجیب گرفته و به شوخی گفته است که فضایی ها سعی در دزدیدن او در طول خورشید گرفتگی داشته اند!

 

اهمیت علمی خورشیدگرفتگی

وقتی ماه قرص خورشید را می‌پوشاند لایه‌های خارجی جو خورشید را می‌توان رصد کرد. با پدیدار شدن ستاره‌ها می‌توان انحنای فضا-زمان را اندازه گیری کرد با محاسبه زمان تماس اول ماه با خورشید می‌توان به جزئیاتی در حرکت مداری ماه و زمین پی‌برد. می‌توان دنباله‌دارهایی را که در حضیض هستند بررسی کرد و … . در قرن اخیر مهم‌ترین سنجشهای خورشید گرفتگی اندازه گیری مکان ستاره‌های قابل روئیت در اطراف خورشید و تأیید تجربی نسبیت عام انیشتین است. نسبیت عام پایه کیهان‌شناسی نوین است. امروزه گرفتگی کامل، برای اخترشناسان فرصت گرانبهایی است تا بخش‌های کم نورتر تاج خورشید و نیز لایه فام سپهر را مطالعه کنند.

در قسمت بعدی دوره ابتدای نجوم، در مورد انواع خورشید گرفتگی با یکدیگر گفتگو خواهیم کرد.

 

منابع

منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس، منبع عکس

مهدی هاشمی

مهدی هاشمی از حدود 10 سالگی به انواع فعالیت‌های گروهی، خصوصا فعالیت‌های علمی مشغول بوده است. نجوم، رباتیک و الکترونیک اصلی‌ترین شاخه‌های فعالیت وی تا به این لحظه بوده‌اند. او دانش‌آموخته‌ی مقطع ارشد رشته برق - مخابرات - گرایش سیستم است.

مطالب مرتبط

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هنوز در خبرنامه علم‌بازار عضو نشده‌اید؟

برای اطلاع از آخرین اطلاعات و بروزرسانی؛ همچنین رویداد‌های نجومی، پیشنهاد‌های رصدی، تخفیف‌های ویژه و... در خبر نامه ما عضو شوید

You have Successfully Subscribed!

فارسی سازی پوسته توسط: همیار وردپرس