نگاهی به ۷ خبر نجومی برتر سال ۱۳۹۴ خورشیدی

سال ۹۴ خورشیدی نیز رو به پایان است. امسال را می‌توان سالی شگفتی‌ساز برای دنیای نجوم و فیزیک دانست. سالی که بسیاری از آرزوهای منجمین در سرتاسر دنیا به حقیقت پیوست و در این راه پر و پیچ خم، بشر را چند گامی به کشف حقیقت هستی نزدیک‌تر نمود. در این مطلب می‌خواهیم نگاهی داشته باشیم به مهم‌ترین و شگفت‌انگیزترین خبرهای این سالی که گذشت. دعوت می‌کنیم در ادامه مطلب با علم بازار همراه باشید.

 

۷خبر نجومی برتر سال ۱۳۹۴

۱) پلوتو: نمای نزدیک

فضاپیمای افق‌های نو، در ژانویه ۲۰۰۶ (۱۳۸۴) به فضا پرتاب شد. هدف این مأموریت، بررسی پلوتو، قمرش شارون و دیگر اجرام کمربند کوییپر بود. محدوده‌ای اسرارآمیز در لبه منظومه شمسی، مملوء از کوتوله‌های یخی که شناختن آن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برای شناخت بیشتر منظومه شمسی برخوردار است. سرانجام پس از یک سفر طولانی ۹ ساله، در سال ۲۰۱۵ میلادی (۱۳۹۴ خورشیدی) افق‌های نو به پلوتو رسید و مأموریت اصلی خود را با فرستادن تصاویری شگفت‌انگیز از سطح پلوتو آغاز کرد. مشاهده و بررسی دره‌ها و کوه‌های پلوتو، تحلیل کردن عناصر تشکیل‌دهنده سطح و همچنین بررسی غیرمستقیم میدان مغناطیسی این سیاره کوتوله، از جمله دستاوردهای افق‌های نو است. امروز به لطف افق‌های نو، پلوتو، این عضو رانده‌شده از سیارات منظومه شمسی را بسیار بیشتر از قبل می‌شناسیم. مأموریت افق‌های نو همچنان برای کاوش سطح سایر اعضای کمربند کوییپر ادامه دارد.

۱۵۰۷۱۵۱۱۳۱۲۰-pluto-nasa-image-phases-c1-071515-large-169

 

۲) کشف آب مایع بر سطح مریخ

سیاره سرخ همواره سوژه‌ای جذاب برای دنیای نجوم محسوب می‌شده است. سالیان پیش، شبهه وجود تمدن فرازمینی موسوم به مریخی‌ها، بحثی داغ محسوب می‌شد که پس از کاوش‌های پی‌درپی، سرانجام فروکش نمود. مریخ، امسال نیز سوژه خبری داغی برای ما داشت که گرچه مربوط به وجود مریخی‌ها نبود، اما گامی مهم در شناخت این سیاره و امکان زیست پذیری آن محسوب می‌شد: کشف آب مایع بر سطح آن. همسایه سرخ‌رنگ زمین، درگذشته احتمالاً مکانی گرم و بسیار مرطوب با دریاها و اقیانوس‌های بسیار بوده است. اما کوچکی و در نتیجه میدان گرانشی اندک آن، سبب از بین رفتن جو و تبخیر اقیانوس‌هایش شد تا سرانجام به دنیای یخ‌زده امروزی تبدیل شود. بااین‌حال، تلاش برای یافتن اندک نشانه‌ای که خبر از امکان شکل‌گیری حیات در خارج از کره خاکی ما بدهد، همچنان در مریخ ادامه دارد. داده‌هایی که فضاپیمای MRO چندی پیش به زمین مخابره کرد، شاید حاکی از همین نشانه‌ها باشد: پاییز سالی که گذشت MRO، نمک‌هایی هیدراته شده را در سطح مریخ کشف و طیف‌نگاری کرد. وجود این نمک‌ها نشان از دارد که بر سطح مریخ آب مایع به صورت فصلی وجود دارد و جاری است. گرچه این خبر نمی‌تواند هیچ درصد اطمینانی از وجود و یا حتی امکان وجود حیات بر سطح مریخ ایجاد کند، به نوبه خود خبری مهم برای اخترشناسان محسوب می‌شود. شاید این بار، کورسوی امید را یافته باشیم.

image_1614_3e-Mars-water

۳) ستاره‌ای غیرعادی

آیا ما تنهاییم؟ پرسش مشهوری که سالیان بسیاری است ذهن بشر را به خود مشغول نموده است. رویای کشف تمدنی فرازمینی و برقراری ارتباط با آن، هم‌زمان، هم هیجان‌انگیز به نظر می‌رسد و هم ترسناک. رؤیایی که در چند سال اخیر با کشف و بررسی سیارات فراخورشیدی (به خصوص در مأموریت کپلر) رنگ و بویی جدید به خود گرفته است و امروز می‌دانیم که تعداد سیارات فراخورشیدی بسیار بیش از آن است که می‌پنداشته‌ایم. اما بدیهی است که تمام آن‌ها نمی‌توانند میزبان حیات باشند. در این میان، چند ماهی است ستاره‌ای با عنوان KIC846285 خبرساز شده است! این ستاره، ساختاری کاملاً عادی دارد و متعلق به رشته اصلی است. درواقع غیرعادی بودن آن نه به خودش بلکه به اتفاقاتی برمی‌گردد که در اطراف آن در حال رخ دادن است. در منحنی درخشش ستاره‌هایی که میزبان سیارات هستند، به صورت منظم تغییراتی دیده می‌شود که نشان از عبور سیاره‌ها از مقابل ستاره مادرشان دارد. کاهشی در شدت نور دریافتی که گرچه ناچیز است، اما مدرک مهمی در کشف سیارات فراخورشیدی محسوب می‌شود. ستاره موردنظر ما نیز از این تغییرات در منحنی درخشش مستثنی نیست، با این تفاوت که کاهش ۲۰ درصدی شدت درخشش آن، موضوعی نیست که آن را بتوان تنها به یک سیاره نسبت داد! فرض‌های بسیاری برای توجیه این اتفاق غیرعادی به وجود آمد. از عبور انبوهی از دنباله‌دارها از جلوی ستاره مادر گرفته تا فرضی هیجان‌انگیز که بیشتر موردپسند رسانه‌ها بود: وجود تمدنی فوق پیشرفته، که موفق شده ابر سازه‌هایی بسازد و به کمک آن مقدار زیادی از انرژی خورشید خود را دریافت کرده و به‌این‌ترتیب، تمامی انرژی موردنیاز خود را تأمین سازد (فرض کره دایسون). گرچه پس از چندی این فرض رنگ باخت و احتمال وجود گروهی از دنباله‌دارها جای آن را گرفت. در یک ماه اخیر نتایجی منتشرشده که نشان می‌دهد فرض دنباله‌دارها نیز قادر به توجیه رفتار غیرعادی این ستاره نیست! باید منتظر ماند و دید آیا واقعاً پای موجودات فضایی در میان است؟

 

۴) کشف امواج گرانشی

«خانم‌ها و آقایان! ما امواج گرانشی را آشکارسازی کرده‌ایم! ما موفق شدیم!»

جملاتی جادویی که در ۱۱ فوریه ۲۰۱۶ (۲۲ بهمن ۱۳۹۴) از دهان دیوید رایتز (استاد دانشگاه کلتک و از سرپرستان پروژه لایگو) بیرون آمد و امید و آرزوهایی صدساله را تحقق بخشید. کشف امواج گرانشی، خبری بود که بازتاب بسیار گسترده‌ای در رسانه‌ها در سطح جهانی داشت. حاشیه‌های این کشف نیز به اندازه خودش گسترده بود: از زمزمه‌های اهدای نوبل فیزیک به تیم پروژه لایگو گرفته، تا امید به ساخت رصدخانه‌های امواج گرانشی برای کنکاشی عمیق و نو در کیهان، و تا ایده پردازی‌های جدید برای تدوین نظریه‌های گرانش کوانتومی و رسیدن به یک نظریهٔ «وحدت بزرگ». با وجود همه این‌ها، هنوز نمی‌دانیم امواج گرانشی چه دستاوردها و مسائل شگفت‌انگیزی را برای ما به ارمغان خواهند آورد. شاید زیباترین و قوی‌ترین توصیف در این زمینه، مربوط به کیپ تورن (مشاور علمی فیلم میان ستاره‌ای و از سرپرستان پروژهٔ لایگو) باشد:

«پیش‌ازاین، جهان را مانند اقیانوسی آرام می‌پنداشتیم. ولی امروز، شاهد توفان هستیم!»

 

دو سیاه‌چاله‌ای که با هم ادغام شدند امواج گرانشی خیلی عظیمی برجای گذاشتند که باعث کج و معوج شدن فضا-زمان شد.

دو سیاه‌چاله‌ای که با هم ادغام شدند امواج گرانشی خیلی عظیمی برجای گذاشتند که باعث کج و معوج شدن فضا-زمان شد.

۵) رکوردشکنی اقامت در فضا

در سال ۱۹۹۹ میلادی، زمانی که اسکات کلی اولین سفر فضایی‌اش را به مدت هشت روز برای ارتقا دادن تلسکوپ فضایی هابل آغاز کرد، احتمالاً نمی‌دانست که ۱۷ سال بعد، به عنوان یک رکورددار در تاریخ سفرهای فضایی محسوب خواهد شد. در سال ۲۰۱۲، ناسا و سازمان فضایی فدرال روسیه (روسکاسموس)، تصمیم گرفتن دو فضانورد را برای اجرای مأموریتی یک‌ساله در فضا، انتخاب کنند. انتخاب ناسا، اسکات کلی بود و روسکاسموس نیز میخائیل کورنینکو را به این منظور برگزید. این دو فضانورد، در ۲۷ مارس ۲۰۱۵ زمین را ترک کرده و ۳۴۰ روز بعد در تاریخ ۱ مارس ۲۰۱۶ به زمین بازگشتند. با انجام این سفر طولانی، اسکات کلی با احتساب تمام سفرهای فضایی‌اش، در مجموع ۳۸۲ روز در فضا اقامت داشته است. پس از اتمام این مأموریت دشوار، خود اسکات کلی نیز اکنون سوژه‌ای جذاب برای دانشمندان محسوب می‌شود. بررسی تاثیرات زندگی در شرایط بی‌وزنی از جمله مواردی است که دانستن آن‌ها برای ما بسیار اهمیت دارد تا بدانیم با آغاز سفرهای فضایی بلند مدت، باید در انتظار چه چیزهایی باشیم. اسکات کلی به علت زندگی طولانی مدت در شرایط بی‌وزنی، پنج سانتی‌متر افزایش قد داشت (که البته بعد از گذشت دو روز از بازگشت او به زمین، به حالت سابق بازگشت) و سنش نیز به دلیل تأثیرات نسبیت، در حد چند میلی‌ثانیه از سن برادر دوقلویش که در زمین اقامت داشته، کمتر است. بررسی سایر شرایط جسمی و روانی وی نیز همچنان ادامه دارد.

سمت راست میخائیل کورنینکو فضانورد روس و سمت چپ اسکات کلی فضانورد ناسا

سمت راست میخائیل کورنینکو فضانورد روس و سمت چپ اسکات کلی فضانورد ناسا

۶) سیاره نهم؟!

در سال ۲۰۰۶ با کشف شدن تعداد زیادی از اجرامی که نه می‌شد آن‌ها را سیاره نامید و نه سیارک، اتحادیه بین‌المللی ستاره شناسان (IAU) بر آن شد تا تعریفی جدید از «سیاره» ارائه دهد. تعریفی که بر اساس آن، پلوتو دیگر نهمین سیاره منظومهٔ شمسی محسوب نمی‌شد و در عوض عنوان سیاره کوتوله را به آن نسبت دادند. از آن پس، همواره می‌گوییم که منظومه شمسی ما هشت سیاره دارد که آخرین آن‌ها، نپتون است. اما در چند ماه اخیر، بار دیگر زمزمه‌هایی مبنی بر وجود یک سیاره نهم جدید به گوش می‌رسد! بررسی مدار اجرامی از جمله اجرام کمربند کوییپر و همچنین سیاراتی مانند زحل، نشان از تأثیر گرانشیِ احتمالیِ جسمی با جرمی در حدود جرم نپتون دارد! جسمی که تا به حال به‌صورت مستقیم موفق به رصد آن نشده‌ایم و فقط تأثیرات آن را دیده‌ایم. به نظر می‌رسد فاصله مدار این سیاره (که به سیاره ایکس شهرت یافته است) ۲۰ برابر دورتر از مدار نپتون بوده و حدوداً هر ۱۵ هزار سال، یک‌بار به دور خورشید می‌چرخد. در حال حاضر نیز برنامه رصدی ۵ ساله‌ای برای رصد مستقیم این سیاره طراحی و تدوین‌شده است. اگر سیاره ایکس واقعاً وجود داشته باشد، باید به فکر بازنگری در نحوه شکل‌گیری سیارات منظومه شمسی باشیم!

planet-9-orbit

۷) رکوردشکنی جدید هابل

تلسکوپ فضایی هابل، شگفتی‌سازی‌هایش را از دههٔ ۱۹۹۰ آغاز نمود و امروز پس از سه دوره ارتقا، یکی از گران‌ترین پروژه‌های تحقیقاتی جهان است. تلسکوپ فضایی هابل، پس از گذشت ۲۵ سال، همچنان در حیطه کاری خود یکه‌تاز است. هابل یکی از خبرسازترین شاهکارهای خود را در سال ۱۹۹۵ عرصه کرد. این تصویر شگفت‌انگیز که به «میدان دید عمیق هابل» یا HDF (Hubble’s Deep Field) معروف شد، حاصل عکس‌برداری از ناحیه‌ای به اندازه ۵/۲ دقیقهٔ قوسی از آسمان، در صورت فلکی خرس بزرگ بود. تصویری که در آن هزاران کهکشان قدیمی، مربوط به دوران کودکی عالم دیده می‌شد. تهیه تصاویر این چنینی به HDF ختم نشد. «میدان ماورای عمیق هابل» یا HUDF (Hubble’s Ultra Deep Field) در سال ۲۰۰۴ منتشر شد که حاصل بررسی ناحیه کوچکی از آسمان در صورت فلکی کوره بود. و سرانجام در سال ۲۰۱۵، هابل با عکس‌برداری از ناحیه‌ای کوچک از مرکز HUDF، موفق به تهیه تصویری شگفت‌انگیز شد که به «میدان دید بی‌نهایت عمیق هابل» یا XDF (Hubble’s eXtreme Deep Field) مشهور شده است.

 

hs-2012-37-c-web_print

رکوردشکنی جدید هابل مربوط به کهکشانی است که به تازگی در XDF یافت شده است. کهکشانی که تنها ۴۰۰ میلیون سال پس از بیگ بنگ، در دوران نوزادی جهان شکل‌گرفته است و از جمله نسل اولی‌های کهکشان‌ها در جهان به شمار می‌آید! مطالعه بیشتر بر روی چنین کهکشان‌هایی می‌تواند اطلاعات مهمی درباره کیهان اولیه در اختیار ما قرار دهد تا بدانیم ساختارهایی ازاین‌دست، چگونه شکل‌گرفته‌اند.

 

تصویر xdf

تصویر xdf

منابع:

منبع۱، منبع۲، منبع۳، منبع۴، منبع۵، منبع۶، منبع۷،

شیرین شاطرزاده یزدی

شیرین شاطرزاده یزدی، نجوم آماتوری را از دوره راهنمایی آغاز کرد و هم اکنون دانشجوی مقطع کارشناسی‌ارشد رشته فیزیک در گرایش گرانش و کیهان شناسی در دانشگاه شهید بهشتی است. تدریس و ترویج نجوم از فعالیت‌های مورد علاقه اوست.

مطالب مرتبط

۳ دیدگاه‌

  1. بسیار عالی خانم شاطر زاده. واقعا مطلب بجا و جالبی بود

  2. محمدرضا ضمامی گفت:

    بسیار عالی و مفید بود خانوم شاطر زاده.موفق باشید

  3. مریم گفت:

    خیلی ممنون عالی بود و لذت بردم

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هنوز در خبرنامه علم‌بازار عضو نشده‌اید؟

برای اطلاع از آخرین اطلاعات و بروزرسانی؛ همچنین رویداد‌های نجومی، پیشنهاد‌های رصدی، تخفیف‌های ویژه و... در خبر نامه ما عضو شوید

You have Successfully Subscribed!